Exproof / Atex

Patlayıcı ortamda ekipman seçimi: bilmeniz gereken beş bilgi

“ATEX’e uygundur” cümlesi tek başına hiçbir şey ifade etmez. Bir ürünün sizin tesisinize uygun olup olmadığı beş bilgiyle belirlenir: hangi bölge, hangi kategori, hangi gaz grubu, hangi sıcaklık sınıfı, hangi koruma tipi. Bu beşinden biri eksikse seçim yapılamaz. Aşağıda bu bilgilerin nereden geldiğini, kimin sorumlu olduğunu ve bir ürünün üzerindeki işaretleme dizisinin nasıl okunacağını anlatıyoruz.

Türkiye’de iki ayrı yönetmelik vardır, ikisi farklı tarafı bağlar

Bu ikisinin karıştırılması sahada en yaygın kafa karışıklığıdır. Biri ürünü, diğeri işyerini düzenler.

Pratik sonucu şudur: tedarikçinin sorumluluğu ürünün belgeli olmasıyla biter. Ortamın hangi bölge olduğunu belirlemek, o bölgeye uygun kategoriyi seçmek ve seçimi belgelemek işverenin yükümlülüğüdür. Bölge sınıflandırmasını biz yapmayız — yapamayız da; o yükümlülük yasa gereği işverendedir ve Patlamadan Korunma Dokümanının parçasıdır. Doküman, işin başlamasından önce hazır olmak zorundadır.

Bölge, kategori ve koruma seviyesi

İşaretleme dizisi nasıl okunur

Şartnameyi doğrulamanın en hızlı yolu etiketi okumaktır. Örnek bir dizi ve parçaları:

Sıcaklık sınıfları

Bu değer ortamın değil, ekipmanın patlayıcı atmosferle temas eden dış yüzeyinin ulaşabileceği en yüksek sıcaklıktır. Seçim kuralı: yüzey sıcaklığı, ortamdaki maddenin otomatik tutuşma sıcaklığından her koşulda düşük olmalıdır. Benzinin otomatik tutuşma sıcaklığı yaklaşık 280 °C’dir; T3 uygundur, T2 uygun değildir. Küçük T numarası daha soğuk ve daha kısıtlayıcı demektir.

Toz ortamlarında T sınıfı kullanılmaz — işaretlemede gerçek azami yüzey sıcaklığı derece cinsinden yazılır. Bu değer hem toz bulutunun hem toz tabakasının tutuşma sıcaklığıyla ayrı ayrı karşılaştırılır; tabaka kalınlaştıkça izin verilen yüzey sıcaklığı düşer.

Refakat ısıtmada durum neden farklı

Patlayıcı ortamdaki çoğu cihazda tutuşma riski bir arızadan doğar. Elektrikli refakat ısıtmada durum farklıdır: ekipman zaten ısıtmak için oradadır. Bu yüzden heat trace’in kendi standart ailesi vardır.

Kararlı tasarım ve kontrollü tasarım

Bir refakat ısıtıcının sıcaklık sınıfı iki yoldan biriyle sağlanır.

Kararlı tasarımda kablo, en olumsuz koşullarda bile denge sıcaklığı sınırın altında kalacak biçimde seçilir. Boru çapı, yalıtım kalınlığı, ortam sıcaklığı ve kablo gücü birlikte hesaplanır; sıcaklık kontrolü olmadan güvenli kalınır.

Kontrollü tasarımda azami kılıf sıcaklığı bir cihazla sınırlanır. Buradaki kritik ayrım şudur: sıcaklık sınırlayıcı bir termostat değildir. Termostat proses sıcaklığını tutar; arızası proses sapması yaratır. Sınırlayıcı bir güvenlik cihazıdır ve tek görevi, yüzey sıcaklığı aşılmadan enerjiyi kesmektir. Bölge 1’de kontrol cihazının tek başına yeterli sayılmamasının sebebi budur.

Kılıf sıcaklığı ve yalıtımın rolü

Standart, tutuşma kriterini borunun ya da akışkanın sıcaklığına değil, ısıtıcının en dış sürekli kaplamasının sıcaklığına bağlar. Patlayıcı ortamla temas eden yüzey budur; “suyu 40 °C’de tutuyoruz, sorun yok” değerlendirmesi yanlış büyüklüğü ölçer.

Isı yalıtımı burada ters yönde çalışır: kalın yalıtım ısı kaybını azaltır, ama kablonun kılıf sıcaklığını yükselterek sıcaklık sınıfını düşürebilir. Yalıtım kalınlığı bir konfor tercihi değil, sıcaklık sınıfı hesabının girdisidir.

Kendinden regüleli kablo doğası gereği güvenli değildir

Kendinden regüleli kablo sıcaklık arttıkça gücünü düşürür. Bu gerçek bir avantajdır, ama ürünü kendiliğinden patlayıcı ortama uygun yapmaz. Bu kabloların da tip belgesi, koruma tipi ve sıcaklık sınıfı vardır ve bunlar modele göre değişir: aynı ürün ailesinde düşük güçlü modeller T3–T6 alırken, en yüksek çıkışlı model yalnız T2 alabilir. “Kendinden regüleli kullanıyoruz, T6’dır” cümlesi bu yüzden teknik olarak boştur.

Kablonun belgeli olması yetmez

Bir heat trace hattı yalnız kablodan ibaret değildir: bağlantı kiti, sonlandırma, bağlantı kutusu ve kontrol cihazı da hattın parçasıdır ve her biri kendi bölgesi için ayrı belgeli olmak zorundadır. Sahada en sık görülen hata, sertifikalı kablonun sertifikasız bir buata bağlanmasıdır. Zincir en zayıf halkasından kopar ve o halka çoğu zaman kablonun kendisi değildir.

Koruma, test ve muayene

• Kaçak akım koruması. Refakat ısıtma standardı toprak arızalarının kesilmesini şart koşar; ayarlanabilir cihazlarda kablonun kendi kapasitif kaçağının üzerine 30 mA eşiği tercih edilen değerdir.
• İzolasyon direnci. Ürün tip testinde 500 V doğru gerilimde ölçülen değerin 50 MΩ’un altına düşmemesi beklenir. Saha ve devreye alma kabul değerleri üreticiden üreticiye değişir — şartnamenizde hangi kılavuzun esas alındığı yazmıyorsa kabul kriteriniz yok demektir.
• Periyodik muayene. IEC 60079-17 üç derinlik tanımlar: görsel, yakın ve ayrıntılı muayene. Bir tesis muayene programı bu üçünü karıştırmadan tanımlamalıdır.

Sık yapılan altı yanlış

Bizden isteyebilecekleriniz

Aşağıdaki yedi bilgi, patlayıcı ortam için teklif alırken tedarikçiden yazılı olarak istenmesi gereken asgari settir. Bizim tedarik ettiğimiz ürünlerde bunların tamamı mevcuttur ve teklifle birlikte paylaşılır — sertifikaların tamamı bu sayfada indirilebilir hâlde durur.

• Ürünün tam işaretleme dizisi
• AB Tip İnceleme Sertifikasının numarası, düzenleyen onaylanmış kuruluş ve geçerlilik tarihi
• Sertifika numarasının sonunda X harfi varsa güvenli kullanım için özel şartların listesi
• Sıcaklık sınıfının kararlı tasarımla mı, kontrollü tasarımla mı sağlandığı; kontrollüyse sınırlayıcı cihazın kendi belgesi
• Bağlantı kiti, buat ve sonlandırmanın belgeleri
• Sıcaklık sınıfının hangi yalıtım kalınlığı ve hangi ortam sıcaklığı varsayımıyla hesaplandığı
• Kaçak akım koruması için gereken eşik ve kablonun kapasitif kaçağı